Res#19+: Doctoraten

De beroemde Spaanse cellist Pablo Casals (1876-1973) schrijft in zijn autobiografie dat hij in 1895 ten allen prijze aan het Brusselse Conservatorium wou studeren. Hoewel van deze plannen weinig in huis kwam is het opmerkelijk dat de Brusselse celloklas een grote internationale uitstraling had. Volgens biograaf Peter François is dit het resultaat van het werk en de artistieke nalatenschap van in hoofdzaak één man, namelijk Hallenaar François Servais. Bestaat er ook een aanwijsbare inhoudelijk-artistieke Belgische cello school, en leeft ze verder tot op vandaag? Hoe relateert Servais’ oeuvre zich tot de context van zijn en onze tijd en kunnen we de vinger leggen op de specifieke artistieke kenmerken van de Brusselse cellisten?

Het doctoraatsonderzoek van Jens Demey beoogt via een cultuurhistorische context en een organologische studie een geïnformeerde artistieke praktijk te ontwikkelen voor contrabastuba’s van 1845 (zijn uitvinding) tot vandaag. De contrabastuba is met zijn ca. 6 meter buislengte het grootste koperblaasinstrument en daarmee het fundament van het orkestapparaat. Zijn bouwvorm veranderde sterk door de geschiedenis heen, terwijl lokale bouwtradities overeind bleven. Dit leidde tot een enorme veelheid in instrumententypes (i.e. contrabastubavariëteiten) die deze studie voor de eerste keer vanuit de artistieke praktijk bestudeert. Dit onderzoek bestaat uit vijf stappen. In een eerste stap worden de contrabastubavariëteiten van instrumentenbouwers uit Parijs, Wenen en Berlijn in kaart gebracht. In een tweede stap worden aan de hand van praktijkgebaseerde methoden de speelkenmerken van die instrumenten vergeleken en nadien getoetst bij andere contrabastubaspelers. In een derde stap worden aan de hand van drie akoestische en elektrotechnische meettechnieken (impedantiesoftware, geluidsanalyses en boringsverloopberekeningen) de instrumenten opgemeten, waarna die resultaten in verband worden gebracht met de artistieke experimenten uit de tweede stap. De vierde stap behelst het onderbrengen van contrabastuba’s in categorieën, om ze erna doelgericht in te zetten in de concertpraktijk. In een laatste stap vinden er onderzoeksgebaseerde opnames plaats om de resultaten te delen met een onderzoeksgemeenschap. Zo zal dit onderzoek naast de uitbouw van een geïnformeerde uitvoeringspraktijk ook leiden tot een beter cultuurhistorisch begrip van de contrabastuba en de ontwikkeling van innoverende technieken in de organologie, die vertaald zullen worden in de hedendaagse instrumentenbouw.

Rond 1800 componeren Joseph Haydn en Johann Nepomuk Hummel elk een trompetconcerto, voor chromatische kleppentrompet. Deze kleppentrompet is net zoals de  kleppenbugel, schuiftrompet, stoptrompet, cornopean en andere vroege 19e eeuwse trompetvormen een van de voorlopers van de huidige trompet. In 1900 ontdekte Alphonse Goeyens, trompetleraar aan het Conservatoire Royal de Bruxelles, een manuscript van het Haydnconcerto in de conservatoriumbibliotheek. Dit onderzoek heeft als doel de evolutie van  chromatische trompetten in de Lage Landen te onderzoeken binnen deze 100 jaar. Hiervoor focussen we ons op Brussel en Gent (twee van de vroegste conservatoria van ons land), twee invloedrijke Belgische culturele centra, die wat betreft de ontwikkeling van deze chromatische trompetten zowel cultuurhistorisch als artistiek onderbelicht zijn gebleven. In een eerste stap zal dit onderzoek historisch bronnenmateriaal van nationale en internationale archieven in kaart brengen. In een tweede stap willen we deze bronnen linken aan het historisch instrumentarium, instrumentenbouwers en uitvoerders. In een derde stap zal dit onderzoek aan de hand van historische speelmethoden, kamermuziek- en solorepertorium de uitvoeringspraktijk van chromatische trompetten kritisch analyseren om zo in een laatste stap een historisch geïnformeerde uitvoeringspraktijk te reconstrueren. Aan de hand van zowel cultuurhistorische kennis als een historisch geïnformeerde artistieke praxis zal dit onderzoek bijdragen aan het  begrip van de chromatische kleppentrompet.

Dit project bestudeert de constitutieve rol van uitvoerder-componist Francisca "Chiquinha" Gonzaga (1847-1935) in de ontwikkeling van choro, Braziliës eerste instrumentale stedelijke populaire muziek. Met postkoloniale theorieën over creolisering en Gonzalez’ concept Amefricanidade onderzoekt het de verhouding van Gonzaga’s composities en uitvoeringen tot Afro-Braziliaanse en Europese muziektradities, evenals tot bredere culturele narratieven rond gender, sociale klasse, ras en muzikantschap in het laat-19de- en vroeg-20ste-eeuwse Brazilië. Dit project betoogt dat Gonzaga zich niet alleen verhield tot gender-, klasse- en raciale normen binnen de choro en ze strategisch doorbrak, maar ook actief deelnam aan processen van muzikale creolisering die stijlkenmerken (ritme, melodie, harmonie) transformeerden tot een nieuw stedelijk genre en de muzikale taal van de choro bepaalden. Het onderzoek combineert (1) Gonzaga’s receptie in historische kranten en tijdschriften om te analyseren hoe het publieke discours haar muzikantschap framede; (2) haar specifieke muzikale esthetiek binnen de choro, met aandacht voor de rol van ras, gender en klasse in haar composities en uitvoeringspraktijk; en (3) historisch geïnformeerde uitvoeringen van haar choro-gitaarrepertoire. Door de rol van een vrouw uit het Mondiale Zuiden te belichten, biedt dit project een dieper inzicht in de historische uitvoeringspraktijk van de choro en bevraagt het eurocentrische en mannelijk georiënteerde muziekstudies.