Onderzoeker in de kijker: Piergiorgio Pirro

Jazz herdenken: Piergiorgio Pirro over klank, improvisatie en onderzoek

© Rolanas Stankūnas

De in Brussel-wonende pianist, componist en onderzoeker Piergiorgio Pirro beweegt zich moeiteloos tussen jazzpraktijk en artistiek onderzoek. Hij voltooide op 29 januari zijn doctoraat aan het Koninklijk Conservatorium Brussel. Zijn werk verkent een ongebruikelijk maar intrigerend snijvlak: dat tussen spectrale muziek en jazzimprovisatie. Wat gebeurt er wanneer een sterk gestructureerde, op klank gebaseerde compositiebenadering binnendringt in de fluïde, co-creatieve wereld van jazz? Zijn antwoord is tegelijk praktisch en filosofisch.

Een muzikale en onderzoekende identiteit

Het muzikale parcours van Piergiorgio Pirro begon thuis. “Muziek was er altijd. Mijn vader speelt gitaar en piano, dus er waren constant instrumenten in huis. Van bij het begin voelde ik me zowel aangetrokken tot klassieke muziek als tot jazz en populaire muziek.”

Zijn verhuis naar Brussel in 2014 betekende een kantelpunt. Hij kwam uit Italië, waar een formele jazzopleiding niet vanzelfsprekend was, en belandde in een heel andere context. “Hier had bijna iedereen een diploma jazz. Toen heb ik beslist om zelf naar het conservatorium te gaan.”

Naast muziek studeerde hij ook informatica. Hoewel hij uiteindelijk voor muziek koos, blijft die achtergrond zijn werk beïnvloeden. “Het geeft me tools en een manier van denken: hoe je redeneert, hoe je vragen structureert en hoe je met technologie klank kan analyseren en vormgeven.”

Een nieuwe klank, een nieuwe vraag

“Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in hoe muziek van binnenuit werkt,” zegt Pirro. “Jazzmuzikanten willen spontaan weten: hoe is dit gemaakt? Kan ik dit ook?”

Het vertrekpunt van zijn doctoraat was een luisterervaring. Toen hij de muziek van saxofonist Steve Lehman ontdekte, was hij - net als vele collega’s - gefascineerd, maar ook verbaasd. “Iedereen was onder de indruk van die klank, maar niemand kon echt uitleggen hoe die werkte, laat staan ze reproduceren,” herinnert hij zich. “Later ontdekte ik dat Lehman werkte met spectrale muziek. Dat werd mijn ingang.”

Spectrale muziek, ontwikkeld door componisten als Gérard Grisey en Tristan Murail, vertrekt vanuit de interne structuur van klank en haar continuïteit in frequentie en tijd. Die benadering botst meteen met jazz. “Spectrale muziek werkt vaak met controle en structuur. Jazz draait rond spontaniteit en interactie. De vraag was: kunnen die twee samen bestaan?”

Jazzpraktijk herdenken

Pirro paste spectrale technieken niet simpelweg toe op jazzcompositie. Hij gebruikte het kleine ensemble als laboratorium, met behoud van een hoge graad van improvisatie. “Ik wilde behouden wat jazz definieert: de mogelijkheid om materiaal in real time te herinterpreteren. Maar ik introduceerde een ‘vreemd element’: spectrale concepten die het denken en spelen van muzikanten uitdagen.”

Traditionele harmonische kaders verdwenen of werden grondig vervormd. Vertrouwde referentiepunten vielen weg. Muzikanten moesten nieuwe concepten internaliseren, vaak specifiek ontwikkeld voor één stuk. “Voor een jazzmuzikant is dat een echte uitdaging. Je wil spelen wie je bent en alles wat je speelt kunnen zingen. Wanneer dat onder druk komt te staan, moet je je hele relatie tot muziek herdenken.”

Voor Pirro als pianist stelde dit ook technische vragen. Spectrale muziek werkt vaak met microtonaliteit, iets wat op piano moeilijk realiseerbaar is. Daarom integreerde hij elektronische instrumenten in zijn praktijk, zoals de LinnStrument, een innovatieve controller voor synthesizers.

Een cruciale rol in dit traject speelden zijn promotoren. “Een van de sterkste aspecten van mijn doctoraat was de samenwerking met mijn promotoren Maarten Stragier en Matthias Heyman,” zegt hij. “Het was een echte dialoog: samen denken, aannames in vraag stellen en ideeën voortdurend testen in de praktijk.”

Experimenteren binnen de jazzgemeenschap

Pirro’s onderzoek is fundamenteel collectief. Zijn project omvatte verschillende ensembles, die elk anders reageerden op de introductie van spectrale ideeën. “Mijn experimenten gebeuren altijd met andere muzikanten,” legt hij uit. “Je introduceert een nieuw element en observeert hoe mensen reageren: artistiek, cognitief en zelfs cultureel.”

Sommigen omarmden de aanpak, anderen stelden ze in vraag. Die reacties werden deel van het onderzoek zelf. “Jazz is niet alleen een stijl, maar ook een geheel van gedeelde praktijken. Als je die verstoort, wordt zichtbaar wat echt essentieel is.”

Tijdens zijn doctoraat betrok hij ook actief studenten via workshops en ensembles. “Op een bepaald moment vroegen studenten zelf om deze muziek te spelen. Dat was bijzonder waardevol. Het toont hoe onderzoek ideeën in circulatie kan brengen en echt impact kan hebben.” Ook zijn eigen luisterhouding veranderde. “Je denkt minder in vaste noten en meer in continuïteiten van frequentie en tijd. Dat verandert hoe je luistert.”

Nieuwe projecten en advies

In januari 2026 verdedigde Pirro zijn doctoraat, maar ondertussen startte hij al een nieuw onderzoeksproject aan het Koninklijk Conservatorium Brussel: Encounters at the Crossing. Daarin verschuift de focus naar de spanning tussen jazztraditie en avant-garde.

“Veel muzikanten worstelen met die vraag: hoe verhoud je je tot het verleden terwijl je iets nieuws maakt?” Ook dit project vertrekt vanuit de praktijk. Studenten werken samen met gastmuzikanten uit de Belgische en Franse jazzscene en ontwikkelen materiaal via workshops en concerten.

Op de vraag welk advies hij jonge onderzoekers geeft, is Pirro duidelijk: actie primeert. “Je moet je handen vuil maken,” zegt hij. “Artistiek onderzoek moet verankerd zijn in de praktijk. Ontwerp projecten die jou - en de mensen rond je - echt aan het werk zetten, en beleef er plezier aan.” Voor hem staat onderzoek niet los van het artistieke leven. Het is een manier om muziek dieper te begrijpen; via experiment, samenwerking en gedeelde zoektocht.